در روزگاری که جهان بیش از هر زمان دیگری تشنه روایتهای اصیل و انسانی است، جای خالی پیوند میان معارف عمیق دینی و ادبیات داستانی معاصر، خلأیی بود که مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی را به تکاپو واداشت. برگزاری نخستین دوره جایزه ادبی داستان کوتاه هشت، تلاشی ساختارمند برای عبور از کلیشهها و بازخوانی کرامت انسانی در آینه سخن امام رضا(ع) است. در این میان، استقبال کمنظیر نویسندگان فارسیزبان از این فراخوان، نویدبخش جریانی تازه در ادبیات متعهد کشور است.
در گفتوگویی که در ادامه میخوانید، به سراغ امیرمهدی حکیمی، مدیرعامل مؤسسه آفرینشهای هنری آستان قدس رضوی و رئیس شورای سیاستگذاری این جایزه رفتیم تا از چرایی و چگونگی این مسیر نوپا و آرمانهای بلند آن بشنویم.
مؤسسه آفرینشهای هنری زیر سایه پرفیض ولینعمتمان، امام رضا(ع) همواره پیشگام جریانسازی فرهنگی بوده است. جایزه ادبی «هشت» با چه تحول گفتمانی متولد شد و چگونه بنا دارد هنر را فراتر از نگاههای صرفاً مناسکی، به بستری برای بازخوانی سیره و معارف کاربردی حضرت رضا(ع) در زندگی امروز تبدیل کند؟
جشنواره هشت، نگاهی کلان و مفسرانه برای آینده دارد. ما به این رویداد نه به عنوان یک تکجشنواره، بلکه به عنوان یک سلسلهجشنواره و جایزه مطرح نگاه میکنیم. درواقع، این یکی از بخشهای هنری ماست که با نگاهی دقیق به انتقال مفاهیم نظری در جشنواره رضوی شکل گرفته است. آنچه تا امروز در فضای بیرونی و در زبان جشنوارههای رضوی وجود داشته، اغلب به موضوعات خاصی نظیر زیارت، توسل، شفا و مفاهیم حرم مطهر تقلیل پیدا کرده است. ما با یک مسئله جدی روبهرو هستیم و آن فرهنگ و معارف رضوی است. هنر، یک ابزار ساده نیست؛ هنر در حقیقت یک زبان است؛ زبانی که قدرتمندترین ابزار برای انتقال مفاهیم به جامعه محسوب میشود. معارف رضوی، سخنان و سیره حضرت رضا(ع) است که امروز برای ما در لابهلای کتابهای حدیثی و سیره حضرت مانده است. این منبعی فوقالعاده است که میتواند به زبان هنر ترجمه و به جامعه منتقل شود. اگر این اتفاق بیفتد، ما میتوانیم به زبان هنر، جامعه را رضوی کنیم؛ یعنی مردم را با این مفاهیم آشنا کرده، آنها را وارد زندگی مردم کنیم و نگاهشان را تغییر دهیم.
شالوده و مبنای معرفتی شما در پیوند زدن هنر با رسالت ترویج آموزههای اهلبیت(ع) چیست و چرا در آغاز این مسیر، قالب داستان کوتاه را به عنوان زبان پایه و مادر خلق روایت انتخاب کردید؟
خود حضرت رضا(ع) در روایتی دقیق و بنیادین به این ضرورت توجه دادهاند؛ آنجا که میفرمایند: «رَحِمَ اللّهُ عَبْدا اَحْیا أمْرَنا»؛ خداوند رحمت کند بندهای را که امر ما را احیا و زنده کند. راوی میپرسد چگونه امر شما احیا میشود؟ حضرت میفرمایند: «یَتَعَلَّمُ عُلُومَنا و یُعَلِّمُها النّاسَ، فَإِنَّ النّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحاسِنَ کَلامِنا لاَتَّبَعُونا»؛ یعنی علوم ما را فراگیرد و به مردم بیاموزد؛ اگر مردم زیباییهای گفتار ما را میدانستند، قطعاً از ما پیروی میکردند. این سخن حضرت، ملاک راهبردی و بسیار مهمی است؛ اینکه ما باید محاسن و زیباییهای کلام اهلبیت(ع) را به جامعه منتقل کنیم. زیباترین زبان برای انتقال این مفاهیم در طول تاریخ بشر نیز همواره زبان هنر بوده است. بر همین اساس در سیره پیامبر(ص) و معصومان(ع)، شاعران جایگاهی ممتاز داشتند و صله دریافت میکردند؛ چنانکه حضرت رضا(ع) آن صله تاریخی و ماندگار را به دعبل بخشیدند و شعر دعبل پیش از خودش مرزها را پیمود و سراسر جهان اسلام را درنوردید.
در روزگار ما نیز علاوه بر شعر، قالبهایی چون داستان، سینما، تئاتر، هنرهای تجسمی و پویانمایی، رساترین زبان برای انتقال این مفاهیم به متن جامعه هستند. در این میان، داستان به دلیل جایگاه بیبدیلش در خلق روایت، مادر و پایه بسیاری از این هنرهاست؛ چرا که ایدههای فیلمنامهها و نمایشنامهها از دل داستانهای قدرتمند متولد میشوند. از این رو، نقطه آغاز برای ما اهمیت فراوانی داشت و جایزه ادبی هشت دقیقاً با تکیه بر قالب داستان کوتاه کار خود را آغاز کرد.
در نخستین گام، محوریت فراخوان را بر پیوند میان کرامت انسانی و معارف رضوی قرار دادید. به عنوان رئیس شورای سیاستگذاری، استقبال چشمگیر نویسندگان کشور و مواجهه لایهای آنها با این کلانموضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
جشنواره هشت در اصل با این نگاه طراحی و آغاز شد که در هر دوره به هشت روایت و هشت مضمون از سخن حضرت رضا(ع) بپردازد. در نخستین دوره، موضوع کرامت انسانی را مطرح کردیم؛ کرامت و حقوق انسان، رابطه انسان با خدا، سیره انسانی خود حضرت رضا(ع)، انسان با جامعه، انسان و خانواده و همه اینها مستند به خود روایات و سیره حضرت بوده است. این استقبال بینظیر تقریباً در همه جشنوارههای خصوصی، دولتی و شبهدولتی ایران کمسابقه است. این تفاوت با سایر جشنوارهها به دلیل مضمونی است که از سخنان حضرت رضا(ع) گرفته شده است. نگاه انسانمحور سبب شد نویسندگان درباره آن بنویسند. خدا را شکر در مجموع داستانها، تلاش بسیار زیادی از سوی نویسندگان شده بود تا هر کدام با نگاهی لایهای به این مضامین انسانی بپردازند. البته کار بسیار سختی است، اما این نگاه در آثار کاملاً جدی بود. بخش عمدهای از داستانهای رسیده تلاش کرده بودند مفاهیم انسانی را در لایههای مختلف نشان دهند؛ یعنی حتی اگر اثری در حوزه فرهنگ شهید و شهادت خلق شده بود، به این نگاه انسانی رسیده بود؛ اگر در فضاهای اجتماعی یا تاریخی شکل گرفته بود یا بستر خانوادگی داشت، باز هم رنگ و بوی انسانی در آن کاملاً مشهود و به این نکته توجه شده بود. این اتفاق به روشنی نشان میدهد اگر ما به این مضامین بپردازیم، جامعه ادبی و هنری از آنها استقبال میکند و این درست منطبق بر همان فرموده حضرت رضا(ع) است که اگر ما به سراغ این سخنان زیبا برویم، فطرت انسانی آدمها به سمت آنها گرایش پیدا خواهد کرد.
یکی از دغدغههای جدی در جشنوارههای موضوعی، افتادن نویسندگان در دام شعارزدگی و تکرار است. در جریان جلسات داوری، چقدر با فرمهای خلاقانه و شنیده شدن صداها و قلمهای نوپا روبهرو شدید؟
خوشبختانه جریان داوری نشان داد ما با پدیدهای کاملاً عینی و طنین صداهایی تازه و جسور در ادبیات داستانی روبهرو هستیم. در جلسات داوری نیز دقیقاً همین مسئله مشهود بود؛ ما در بخشهای مختلف با رویکردها و قلمهای متفاوتی از سوی نویسندگان جوان مواجه شدیم و تنوع در شیوه روایت داستانی بسیار چشمگیر و جذاب بود. کلیشهها در بسیاری از مضامین شکسته شده بود و حتی برخی آثار با فرمهای بسیار خلاقانه و آوانگارد خلق شده بودند که توجه داوران را کاملاً جلب کرد. بر همین اساس، برخی از این آثار در جوایز ویژه بخش ایدهپردازی و خلاقیت قرار گرفتند. سطح کیفی و تعداد آثار خوب بهقدری بالا بود که جلسات داوری بسیار مفصل و طولانی شد و تنوع آرا و اختلافنظر داوران نیز بهخوبی گستردگی و عیار بالای داستانها را نشان میداد.
رسم خادمی در این آستان مقدس ایجاب میکند سرمایههای ادبی پس از تجلیل رها نشوند. مؤسسه چه سازوکار آموزشی و حمایتی برای ارتقای استعدادهای نوظهور و تکمیل داستانهای مستعد در نظر گرفته است؟
بخش مهم جشنوارهها، شناسایی و کشف استعداد است. اگر جشنواره تشویق کند و تمام شده و نویسنده به حال خود رها شود، اتفاق چندانی نمیافتد. نگاه مؤسسه این بوده در جایزه هم نمانیم. ما برای ۱۵ نفر از برگزیدگان بخش قلم جوان که امتیاز بالایی آوردند، یک دوره آموزش ادبیات داستانی با چهرههای برتر و مدرسان تراز اول ایران خواهیم گذاشت. فراتر از آن، ما با آثاری روبهرو بودیم که ظرفیت چاپ مجموعه داستانهای کوتاه رضوی را داشتند؛ داستانهای برجستهای که ایدههای خوبی داشتند اما در داوری به دلایل فنی رد شدند. نویسنده این آثار نیاز دارد در کنار یک استاد باشد تا ویرایش کند. ما این استعدادها را رها نمیکنیم و به آنها کمک میکنیم تا با ویرایش، آثارشان را به سطح مطلوب برسانند. این نویسندگان، سرمایههای آینده ما هستند.
این رویداد پس از برگزاری اختتامیه، چه افقی را برای اقتباس هنری، ترجمه و رساندن پیام جهانشمول و انسانی این داستانها به فراتر از مرزها دنبال میکند؟
کتاب مجموعه آثار برگزیده انشاءالله همزمان با اختتامیه چاپ شده و از آن رونمایی خواهد شد. اما گامهای بعدی ما پس از اختتامیه آغاز میشود؛ جایی که به دنبال ترجمه، اقتباس و جریانسازی گستردهتر درخصوص این داستانهای جذاب رضوی هستیم. به گمانم گزیدهای از این داستانها قابلیت ترجمه برای مخاطبان جهانی را دارند؛ چرا که این آثار با زبانی بینالمللی خلق شدهاند و کاملاً برای دنیا قابل فهم هستند. ما بنا داریم از طریق ارتباطات موجود در خارج از کشور، زمینه ترجمه و نشر بینالمللی این آثار را فراهم کنیم تا شاید این اتفاق، مسیر و جریان تازهای را پیش روی ادبیات داستانی امروز ایران باز کند. بیش از باز کردن این جریان، هدف بنیادین ما این است مفاهیم رضوی را در قالب روایتهایی از زیست انسانی، نگاه انسانی، کنار همدیگر بودن و پاسداشت حقوق انسانی که امروز در جهان فراموش شده، بازگو کنیم تا در لابهلای این هیاهوی دنیای پر از بیعدالتی، دوباره با استناد به کلام حضرت رضا(ع) و با قلم نویسندگان فریاد بزنیم که انسان باشیم، انسانی زندگی کنیم و حقوق انسان را پاس بداریم.
نظر شما